Μνημεία

Καλώς ορίσατε στα Χανιά

Τα Χανιά, η πρωτεύουσα του Νομού Χανίων , βρίσκεται στο βόρειο-ανατολικό τμήμα του νομού. Τα Χανιά είναι το διοικητικό, οικονομικό, εμπορικό και επικοινωνιακό κέντρο του νομού που φέρει το ίδιο όνομα. Ο Δήμος Χανίων έχει πραγματικό πληθυσμό 53.373 κάτοικους (απογραφή 2001) και έκταση 12.564 στρέμματα. Βρίσκεται στην ανατολική πλευρά της ακτής Χανιών, στον λαιμό του ακρωτηρίου. Η πόλη των Χανίων είναι χτισμένη στα ερείπια της αρχαίας Κυδωνίας, είδε κι έζησε πολλούς επιδρομείς και πολιτισμούς, των οποίων τα αποτυπώματα φαίνονται σε προσόψεις των εκλεκτών μνημείων της. Η πανέμορφη πόλη των Χανίων κατάφερε να κρατήσει τα τοπικά αυθεντικά χρώματα της, παρά τον αυξάνοντα τουρισμό της.

Θωρείται από τις πιο όμορφες πόλεις της Ελλάδος και η πιο γραφική της Κρήτης. Τα Χανιά χαρακτηρίζονται από έντονη πνευματική ζωή. Πλήθος πολιτιστικών εκδηλώσεων λαμβάνουν χώρα κάθε χρόνο (εκθέσεις, φεστιβάλ, θεατρικές και μουσικές παραστάσεις, εικαστικά κ.α).

Η πόλη έχει δύο εισόδους: το αεροδρόμιο στο Ακρωτήρι και το λιμάνι της Σούδας (το μεγαλύτερο της Μεσογείου).

Κυρίαρχη θέση στο κέντρο της πόλης κατέχει η Δημοτική αγορά, ένα περίλαμπρο οίκημα σε σταυρωτό σχήμα που ολοκληρώθηκε το 1913 με πρότυπο την ανάλογη της Μασσαλίας. Σε απόσταση πολύ κοντινή από το κέντρο της πόλης σας περιμένει ο Δημοτικός κήπος και δίπλα του το πάρκο Ειρήνης και Φιλίας των λαών. Οι κήποι είναι οι ομορφότεροι της Κρήτης. Ο δημοτικός κήπος διαθέτει μικρό ζωολογικό κήπο με ζώα της κρητικής πανίδας.

Το ενετικό λιμάνι, γραφικότατο, οποιαδήποτε ώρα και εποχή αποτελεί πόλο έλξης για επισκέπτες και ντόπιους, τόσο για την ομορφιά του όσο και για τις επιλογές διασκέδασης που παρέχει για όλα τα γούστα και τις απαιτήσεις του κόσμου. Οι συνοικίες της παλιάς πόλης "εντός των τειχών" διατηρούν την βενετσιάνικη αρχοντιά τους. Στενά σοκάκια πλακόστρωτα που περιβάλλονται από καλαίσθητα αναπαλαιωμένα σπίτια διαφόρων εποχών, προσφέρονται για ένα ευχάριστο περίπατο. Πολλά νεοκλασικά κτίσματα σώζονται εξάλλου και σε συνοικίες που "γειτνιάζουν" με την πόλη των Χανίων, όπως η Χαλέπα.

Ακολουθήστε τον σύνδεσμο που οδηγεί στο Φωτογραφικό Λεύκωμα και περιπλανηθείτε σε μνήμες και γειτονιές της πόλης των Χανίων.....

Τοπανάς

Μετά την κατάληψη της πόλης των Χανίων από τους Τούρκους (1645) διαμορφώνεται μια νέα κατάσταση. Οι Τούρκοι ζουν κυρίως στις ανατολικές συνοικίες Καστέλι και Σπλάντζια. Οι Χριστιανοί έχουν τις κατοικίες τους κυρίως στη συνοικία Τοπανάς, στα βορειοδυτικά της πόλης, που πήρε το όνομα της από τη βενετσιάνικη πυριτιδαποθήκη (τουρκικά Top-Hane) στην αρχή της οδού Θεοτοκοπούλου.

Κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, η συνοικία έχει ωραία σπίτια και στενά δρομάκια αλλά και σωζόμενα βενετσιάνικα κτίρια που "διατηρούν την ατμόσφαιρα της μεσαιωνικής σιωπής και του μισόφωτου, που βοηθά σε αναδρομές και αναπολήσεις". Παλαιότερα βρίσκονταν εκεί και τα Προξενεία των Μεγάλων Δυνάμεων, πριν μεταφερθούν στη Χαλέπα. Τώρα τα διάφορα κέντρα της προκυμαίας προσφέρονται για τις κοσμικές συναντήσεις των Χανιωτών, με τη μπάντα να παίζει τις γιορτινές μέρες.

Στη βορειοδυτική πλευρά του Τοπανά υψώνεται το φρούριο Φιρκά (= στρατιωτική μονάδα, μεραρχία).

Ένας αρκετά ευρύχωρος στρατώνας, πολύ περιποιημένος, καταλαμβάνει το εσωτερικόν μέρος του παλαιού φρουρίου του στηριζομένου επάνω στα παλαιά τείχη. Και κάτω από τα τείχη αυτά απλώνεται μια ευρύχωρη και ωραία, αλλά ακόμη απεριποίητη πλατεία, τα κράσπεδα της οποίας βρέχονται από το κουρασμένον της θαλάσσης κύμα.

Μερικά ωραία σπίτια υψώνονται προς τ'αριστερά του παλαιού φρουρίου και ένα ωραίο ζυθοπωλείον με το επίκαιρον όνομα "Ακταίον" είναι ο μεγαλύτερος ανταγωνιστής του Δημαρχιακού Κήπου, ως Χανιώτικου κέντρου. Εις εκείνο το "Ακταίον" όπου το καλοκαίρι προσφέρεται μπύρα Κλωναρίδου, με την μουσικήν του φλοίσβου καλύπτουσαν τας παραφωνίας ενός ξεκουρδισμένου βιολιού και ενός πολυπαθούς πιάνου, περνούν τα βράδυα του καλοκαιριού "Χανιώται συζητηταί και Χανιώτισσαι χαριτωμέναι και κομψόταται"

Τα Ταμπακαριά

Τα Ταμπακαριά, ως τόπος επεξεργασίας των δερμάτων, αναπτύχθηκαν στην ανατολική βραχώδη περιοχή των Χανίων πριν από τα μέσα του 19ου αιώνα, μακριά από τα τείχη της πόλης - αν και μαρτυρίες για την εγκατάσταση βυρσοδεψείων στα Χανιά υπάρχουν από τον 18ο αιώνα.

Η κύρια εγκατάσταση αυτών των Βιοτεχνιών στη συγκεκριμένη περιοχή πραγματοποιήθηκε κατά την περίοδο της Αιγυπτιοκρατίας ( 1830-40), σύμφωνα με επίσημο αραβικό έγγραφο. Ο τόπος που επιλέχθηκε για εγκατάσταση ήταν ο πιο κατάλληλος: Οι λόγοι επιλογής αυτής της περιοχής ήταν ότι βρισκόταν αρκετά μακριά και ταυτόχρονα κοντά στην πόλη, σε τοποθεσία όπου υπάρχουν άφθονα υπόγεια υφάλμυρα νερά, δίπλα σε αβαθή θάλασσα που ήταν χρήσιμη για το πρώτο στάδιο επεξεργασίας. Η πρώτη εγκατάσταση έγινε στο παραθαλάσσιο τμήμα της οδού Βιβιλάκη και αργότερα (μετά το 1920) επεκτάθηκε ανατολικότερα (Αγία Κυριακή).

Ο μεσοπόλεμος ήταν η εποχή της μεγαλύτερης ακμής των Ταμπακαριών. Κατά τη γερμανική Κατοχή τα βυρσοδεψεία σταμάτησαν να λειτουργούν, ενώ μεταπολεμικά νέος μηχανολογικός εξοπλισμός αντικατέστησε παλιότερες μεθόδους και ο εκσυγχρονισμός κατέστησε τις Βιοτεχνίες πιο παραγωγικές και κερδοφόρες. Σημαντικό μέρος του τζίρου αποτελούσαν οι εξαγωγές.

Η κάμψη ήρθε τη δεκαετία του 70, για να φτάσει στις μέρες μας να απομένουν ζωντανές περίπου το ένα δέκατο των αρχικών επιχειρήσεων. Απομένουν τα κτίρια, τα κελύφη, πολλές φορές με ολόκληρο τον παλιό εξοπλισμό τους, μνημεία πλέον σήμερα της βιομηχανικής αρχαιολογίας.

Σήμερα από τα βυρσοδεψεία άλλα είναι εγκαταλελειμμένα, άλλα έχουν αλλάξει χρήση και μερικά από αυτά συνεχίζουν τη λειτουργία τους. Το στοιχείο που δεν μεταβλήθηκε στο χρόνο είναι η αρχιτεκτονική τους.

Προσαρμοσμένα στις φυσικές κλίσεις του τοπίου, τα βυρσοδεψεία είναι ισόγεια με είσοδο από το δρόμο και είναι δίπατα ή τρίπατα από τη μεριά της θάλασσας. Χτισμένα με πέτρα και κεραμιδένιες στέγες, είναι τοποθετημένα στη σειρά, και διακόπτονται μόνο από πολύ στενά απότομα περάσματα με σκαλοπάτια προς τη θάλασσα. Αποτελούν ένα αρχιτεκτονικό σύνολο μοναδικό.

Η Χαλέπα

Στα μέσα του 19ου αιώνα άρχισε να αναπτύσσεται το χωριό της Χαλέπας στα ανατολικά της πόλης, έξω από τα όρια των οχυρώσεων. Η περιοχή απέκτησε διακεκριμένη θέση στην ιστορία της Κρήτης με την περίφημη «Σύμβαση της Χαλέπας» που υπεγράφη τον Οκτώβριο του 1878, μεταξύ Οθωμανών και Κρητών και είχε ως αποτέλεσμα την παραχώρηση περιορισμένου αυτόνομου πολιτεύματος στο Νησί.

Η οδός Χαλέπας, ο κύριος δρόμος έξω από τα τείχη, σημερινή οδός Ελ. Βενιζέλου, ξεκινούσε προς τ'ανατολικά των Χανίων κι ήταν δρόμος περιποιημένος και δενδροφυτεμένος με γαλάζιες ακακίες από τα αγροκήπια της Γεωργικής Εταιρείας Γεωργιουπόλεως. Κατέληγε στο πλούσιο αυτό αριστοκρατικό προάστιο και θέρετρο των εύπορων Χανιωτών, τη Χαλέπα, που ήταν σαν ένα μικρό παράρτημα της Ευρώπης.

Στη Χαλέπα υπήρχαν κτίρια πολυτελή κι όμορφα, καθώς και προξενεία των Μεγάλων Δυνάμεων. Κι ακόμη η σχολή του Σαν Ζοζέφ, όπου οι καλόγριες δίδασκαν στα πλουσιοκόριτσα Γαλλικά και καλή συμπεριφορά, αλλά και η κομψότατη εκκλησούλα της Αγίας Μαγδαληνής μέσα στους ανθισμένους κήπους.

Εδώ ήταν επίσης και η κατοικία του Ύπατου Αρμοστή, ο οποίος, στις αρχές του αιώνα, ήλθε σε σύγκρουση με τον Βενιζέλο και τον απέλυσε από Σύμβουλο της Δικαιοσύνης τον Μάρτιο του 1901. Μετά το Κίνημα του Θερίσου το 1905, στο οποίο ως γνωστόν πρωτοστάτησε ο Βενιζέλος, ο Πρίγκηπας Γεώργιος αναγκάσθηκε να εγκαταλείψει το 1906 κάποια νύχτα την Κρήτη, από την ακτή των Ταμπακαριών.

Σε παλιά εφημερίδα αναφέρεται:

"Ο περίπατος προς την Χαλέπαν ό,τι τερπνόν. Εδώ νεότευκτα και κηποκόσμητα μέγαρα, με προαύλιον την απέραντον θάλασσαν. Εδώ και το κομψόν ανάκτορον του πρίγκηπος. Κατάκλειστον. Ισως κάποιος κηπουρός πατεί κάποτε το πόδι του εις το περιβόλι για να περιποιείται τις πορτοκαλλιές και μερικά άνθη. Παραπλεύρως, συνορευόμενον σχεδόν, το σπίτι του Βενιζέλου. Σιωπούν σκυθρωπά απέναντι αλλήλων. Μάτην η σελήνη χύνει επάνωθεν το μειλίχιον φέγγος της. Από μικρόν ύψωμα η ιδία δείχνει την έρημον ακτήν, όπου με νυκτοφάναρο εφώτιζεν ένας ηγεμών την αποβάθραν της εξορίας του........

Η Χαλέπα, ευρωπαϊκότατη με όλα τα προσόντα, ευρωπαϊκά σπίτια, ευρωπαϊκά προξενεία, ευρωπαϊκάς λέσχας και ευρωπαϊκάς βίλλας. Ο,τι μπορούσε κανείς να επιθυμήση δια μίαν ιδεώδη διαμονήν, το ευρίσκει εις την Χαλέπαν, πρασινάδα και ακρογιαλιάν. Η πρώτη κυριαρχεί γύρω γύρω εις τα χαριτωμένα σπίτια. Η δευτέρα εκδηλούται με τον θόρυβον των κυμάτων της και με το νανούρισμα των φλοίσβων της. Μακάριος ανήρ, ο εν Κρήτη διαμένων και εν Χαλέπα καθήμενος........"

Κουμ Καπί

Εξωτερικά της ανατολικής πλευράς των ενετικών οχυρώσεων και κοντά στην αμμώδη παραλία, στα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας είχε δημιουργηθεί ένα ολόκληρο χωριό Αράβων που τους ονόμαζαν «χαλικούτες». Αυτοί ζούσαν μέσα σε χαμόσπιτα και καλύβες και εργαζόταν στο λιμάνι και στην αγορά σε δουλειές που δεν έκαναν οι ντόπιοι. Η περιοχή αυτή ονομαζόταν στα τουρκικά Kum Kapisi (Πόρτα της Άμμου) από την ενετική Πύλη που σώζεται ακόμη εκεί.

".....Η μεταξύ Χανίων και Χαλέπας αμμώδης έκτασις Κουμ-Καπί παρεχωρήθη εις Βεγγαζίους, οίτινες αντί οικιών είχον σκηνάς, τας οποίας κατεσκεύαζον οι ίδιοι. Τούτο απετέλη μίαν ασχημίαν, καθόσον ο συνοικισμός ούτος των Βεγγαζίων, καταλαμβάνων το ωραιότερον μέρος της έξω πόλεως, λόγω της γειτνιάσεως αυτού προς την θάλασσαν εκώλυε την ένωσιν των Χανίων μετά της Χαλέπας.....".

"... Ολοι του οι κάτοικοι στεγάζονταν σε καλύβες κανωμένες από πασάλους ξύλινους και στεγασμένες και ντυμένες από ντενεκέδες. Το τελευταίο αυτό οικοδομικό υλικό αφθονούσε στα Χανιά, γιατί όλο το φωτιστικό υλικό (το πετρέλαιο ή γκάζι εξ ου και γκαζοντενεκές) εισαγόταν σε τέτοια δοχεία, τοποθετημένα ανά δύο μέσα στις γκαζόκασες..... Οι πρώτοι Χαλικούτες, έτσι λέγονταν μ' ένα κοινό όνομα, όλοι αυτοί οι μαύροι και ημίλευκοι Αφρικανοί, μαζεύτηκαν στην Κρήτη και κυρίως στα Χανιά, από τα σκλοβοπάζαρα της Ανατολής, για τις δουλειές των δούλων (χαμάληδες, βαρκάρηδες, λούστροι) και κάθε άλλη παρακατεινή και βρωμερή δουλειά...... Ετσι σιγά σιγά εγκαταστάθηκαν στην πολιτεία μόνιμα, αφού οικόπεδο και οικοδομικό υλικό υπήρχε δωρεάν.......".

Αργότερα"......Από την συνοικίαν Κουμ-Καπί αφηρέθη το άθροισμα εκείνων των σκηνών και εις την θέσιν αυτήν ωκοδομήθησαν οικίαι λίθινοι. Δυστυχώς δεν ελήφθη εγκαίρως κυβερνητική πρόνοια και ο συνοικισμός εκείνος με τα μικρόσπιτα και τους στενούς και σκολιούς δρόμους παρουσιάζει ακόμη εικόνα Αφρικανικού χωρίου........".

Σήμερα η περιοχή αυτή είναι μια από τις πιο αναπτυγμένες της πόλης και κατά τους καλοκαιρινούς μήνες συγκεντρώνει χιλιάδες επισκέπτες, λόγω των πολλών και καλών εστιατορίων και καφέ, αλλά και της μοναδικής θέας προς τη θάλασσα.

Η Δημοτική Αγορά Χανίων

Σημαντικό ειδικό κτίριο της εποχής της Κρητικής Πολιτείας. Είναι κτισμένο σε σχήμα ελευθέρου σταυρού, επηρεασμένο από τα κτίρια της λεγομένης "εποχής του σιδήρου" του τέλους του 19ου αι. που χαρακτηρίζει την βιομηχανική επανάσταση. Στο κτίριο, που διακρίνεται για την κομψότητα και την ισορροπία του, διατηρούνται σχηματοποιημένα τα μορφολογικά στοιχεία του ύστερου νεοκλασσικισμού.

Στις 14 Απριλίου 1911 η Αγορά θεμελιώθηκε από τον Δήμαρχο Μανώλη Μουντάκη και στις 4 Δεκεμβρίου 1913 εγκαινιάστηκε από τον Πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο στα πλαίσια του εορτασμού της Ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα. Έκτοτε λειτουργεί αδιάκοπα ως αγορά των Χανίων.

Η Δημοτική Αγορά Χανίων, το τεράστιο κτίσμα των 4.000 τ.μ., σε περιβάλλοντα χώρο 17.200 τ.μ., είναι η "καρδιά" της πόλης. Kτίσμα πρωτότυπο και μελετημένο, αποτελεί όχι μόνο κέντρο μεγάλης επιχειρηματικής δραστηριότητας, αλλά και μια χειροπιαστή εικόνα της ιδέας της Αγοράς της Αρχαίας Ελλάδας.

Στις 13/6/1908 συζητείται σε ολομέλεια του Δημοτικού Συμβουλίου το θέμα ανέγερσης Δημοτικής Αγοράς. Το Δημοτικό Συμβούλιο ψηφίζει την πρόταση, που ήταν σε άμεση συνάρτηση και με άλλα έργα ανάπλασης και εξωραϊσμού της πόλης. Στις 8/8/1908 η αρμόδια για την Αγορά επιτροπή ανακοινώνει στο Συμβούλιο το οριστικό σχέδιο του κτιρίου, τις προτάσεις για σχετικές εργασίες (κατάρριψη του φρουρίου, επιχωμάτωση της τάφρου, αποζημίωση ιδιοκτητών, κατασκευή υποστέγων, κ.λ.π.) καθώς και τον προϋπολογισμό εξόδων του έργου (320.000 δρχ.). Τον Φεβρουάριο του 1909 ο μηχανικός Κ. Δρανδάκης τελειοποιεί τα σχέδια της Αγοράς και συμπληρώνεται έτσι ο σχετικός φάκελος που είχε αρχίσει να καταρτίζει παλαιότερα ο μηχανικός Μιχ. Σαββάκης. Στις 7/12/1910 η Τράπεζα Κρήτης εγκρίνει την παροχή δανείου 300.000 δρχ. με υποθήκη το ίδιο το κτίσμα και τα μελλοντικά ενοίκια των καταστημάτων και στις 23/12/1910 γίνεται δημοπρασία για την εκτέλεση του έργου.

Η θεμελίωση πραγματοποιείται ανεπίσημα από το Δήμαρχο Εμμ. Μουντάκη την 14/8/1911 και το έργο ξεκινά άμεσα. Το δεύτερο εξάμηνο του 1913 αποπερατώνεται το κυρίως έργο, η Αγορά αρχίζει ανεπίσημα να λειτουργεί από την 1/11/1913. Τα επίσημα εγκαίνιά της έγιναν από τον τότε Πρωθυπουργό της Ελλάδας Ελ. Βενιζέλο στις 4 Δεκεμβρίου 1913, τρείς μέρες δηλαδή μετά την επίσημη τελετή της ΄Ενωσης της Κρήτης με την Ελλάδα.

Καταρτίσθηκε ο κανονισμός λειτουργίας της Αγοράς και συγκροτήθηκε ο σύλλογος "Νέα Αγορά Χανίων" από τους καταστηματάρχες. Οι χώροι εξωτερικά απαλλοτριώθηκαν επίσης και διαμορφώθηκαν διαφορετικά, έγιναν κι άλλα παραπλήσια έργα. Κατά κύριο λόγο, στο ανατολικό και δυτικό τμήμα στεγάζονταν κρεοπωλεία, στο άκρο της δυτικής στοάς τα ιχθυοπωλεία και στο βόρειο και νότιο τα οπωρολαχανοπωλεία. Ελάχιστες μέρες πριν από τη Μάχη της Κρήτης, τον Μάϊο του 1941, αποπερατώθηκε και το αντιαεροπορικό καταφύγιο στη νοτιοανατολική πλευρά της Αγοράς. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής και παρά τη δυναμική αντίδραση του τότε Δημάρχου Ν. Σκουλά, οι Γερμανοί κατέλαβαν όλη την εγκάρσια στοά, την απομόνωσαν και τη χρησιμοποίησαν για τις ανάγκες του στρατού κατοχής.

Το 1980, η Δημοτική Αγορά Χανίων χαρακτηρίσθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού ως διατηρητέο μνημείο.

Νέα Χώρα - Παραλία Χανίων

Μπορείτε να προσεγγίσετε την πλησιέστερη παραλία στα Χανιά, την Ακτή Παπανικολή, ακολουθώντας δυτικά τον παραλιακό δρόμο από το ενετικό λιμάνι, περνώντας μπροστά από τη Δυτική Τάφρο.

Είναι η κατάληξη της περιοχής της Νέας Χώρας, μιας αναπτυσσόμενης περιοχής, η οποία απλώνεται στα βόρειο δυτικά της πόλεως των Χανίων.

Αριστερά υπήρχε ένα μεγάλο κτηριακό συγκρότημα, το παλιό εργοστάσιο της ΑΒΕΑ (Σαπωνοποιία) - σώζεται μάλιστα ακόμη η μεγάλη καπνοδόχος. Σχεδόν απέναντι βρίσκεται το Εθνικό Ναυταθλητικό Κέντρο Χανίων και ο Ναυτικός ΄Ομιλος. Στη «Νέα Χώρα» υπάρχει ένα μικρό ψαρολίμανο και μια αρκετά μεγάλη και καθαρή αμμώδης παραλία που συνεχίζεται και πέρα από τις εκβολές του Κλαδισού ποταμού. Κατά μήκος της παραλιακής οδού υπάρχουν πολλές και καλές ψαροταβέρνες.

Το καλοκαίρι πραγματοποιείται στην παραλία της Νέας Χώρας η Γιορτή της Σαρδέλας, με χορούς και τραγούδια και άφθονο ψάρι που διανέμεται δωρεάν στον κόσμο που παρευρίσκεται.

Το Σαντριβάνι

Το Σαντριβάνι, η Πλατεία Μαυροβουνίων, όπως λεγόταν επί Κρητικής Πολιτείας, (σήμερα πλατεία Ελ. Βενιζέλου), αν και μικρή, ήταν η κοσμικότερη πλατεία, κέντρο συζητήσεων και συναντήσεως των Χανιωτών. ΄Ηταν πλακόστρωτη, με καφενεία, ξενοδοχεία, λέσχες και καταστήματα πολυτελείας νεωτερισμών. Είχε πάρει το όνομά της από μια ογκώδη κρήνη, διακοσμημένη με λεοντοκεφαλές και στην οποία προσκολλήθηκαν ως υδροδόχες μαρμάρινες λάρνακες. Τμήμα της κρήνης βρίσκεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων. Στην έξοδο της σημερινής οδού Χάληδων προς το λιμάνι, υπάρχει ακόμη το κτίριο του Δημαρχείου, το οποίο είχε χρησιμοποιηθεί επί ενετοκρατίας ως ναυαρχείο και αργότερα ως πολιτικό νοσοκομείο.

Από τον εξώστη κτιρίου της πλατείας ο Βενιζέλος εκφωνούσε τους πολιτικούς λόγους του και εκεί αποβιβάσθηκε η σωρός του το 1936, κατά την ημέρα της κηδείας του. Εκεί επίσης έγινε η κύρια συγκέντρωση των πολιτών κατά την κήρυξη του αντιδικτατορικού Κινήματος του 1938 εναντίον του Μεταξά.

Το Σαντριβάνι ήταν κλειστό από τη βορεινή πλευρά με κτίρια, που καταστράφηκαν από πυρκαγιά το 1932 και έτσι άνοιξε η πλατεία προς τη θάλασσα. Υπήρχαν δυο περάσματα, ένα στενό για τους πεζούς στο βορειοδυτικό μέρος, κάτω από μια στοά που σχημάτιζαν τα κτίρια και ένα πλατύτερο στη βορειοανατολική πλευρά για τις άμαξες, τα κάρα και τα βιζαβί.

"Το Σαντριβάνι. Ποιός επήγε στην Κρήτη και δεν το έμαθε; Ποιός επήγε στα Χανιά και δεν έγινεν από τους τακτικούς του θαμώνας; Ποιός έφυγε και το ελησμόνησε; Αι Αθήναι έχουν την πλατείαν Συντάγματος, η Κωνσταντινούπολις το κέντρο του Γαλατά Σεράϊ, η Σμύρνη το Και, η Κέρκυρα την Σπιανάδαν, η Σύρος την Πλατείαν της, αι Πάτραι την πλατείαν Γεωργίου, το Παρίσι την Place de la Concorde, το Λονδίνον το Trafalgar Square, η Νέα Υόρκη το Herald Square. Τα Χανιά έχουν το Σαντριβάνι των και είναι υπερήφανα δι'αυτό.....

Εις την μικράν αυτήν πλακόστρωτον πλατείαν, την οποίαν περικλείουν καφενεία και καταστήματα και ξενοδοχεία και λέσχαι, ζουν χειμώνος και θέρους τα πολιτικολογούντα, τα εμπορευόμενα, τα εργαζόμενα, πολυάσχολα Χανιά. Εκεί είναι τα αριστοκρατικά ξενοδοχεία και τα εκλεκτά κέντρα. Εκεί τα Ευρωπαϊκά εδωδιμοπωλεία, τα καταστήματα πολυτελείας και νεωτερισμών, εκεί τα μικρά αλλά κομψότατα κουρεία, εκεί τέλος η κεντρική αγορά και τα πολιτικά κέντρα, προεξαρχούσης της λέσχης του Κονδυλάκι και του ιστορικού "σιμπιλχανέ", είδους οκνηροστασίου, ανάγοντος την ύπαρξίν του εις τους παλαιούς της τουρκοκρατίας χρόνους.

Χειμώνα ή καλοκαίρι, αδιάφορον, το Σαντριβάνι είναι πάντοτε αειθαλές κέντρον συζητήσεων. Εκεί σχολιάζονται αι νόται των Δυνάμεων και τα άρθρα του Μπάουτσερ, αι δηλώσεις του Γκρέϋ και τα τηλεγραφήματα του Γκάλλι, το Τουρκικόν σύνταγμα και τα έργα της Εκτελεστικής. Διότι, όλα κι όλα, αλλά οι Κρητικοί και ιδίως οι Χανιώται, είναι πολιτικοί. Λέγω ιδίως οι Χανιώται διότι εις το Ρέθυμνον και το Ηράκλειον ο κόσμος είναι πρακτικώτερος και εμπορικώτερος. Αλλά εις τα Χανιά! Ειμπορείς να καθήσης από το πρωϊ μέχρι βαθείας νυκτός εις το Σαντριβάνι και να μην εξαντληθή η συζήτησις. ΄Ολη η πολιτική ιστορία της Κρήτης, με τους αγώνας, τας περιπετείας, τας χαράς και τας απογοητεύσεις της, περνά καθημερινώς εις αφηγήσεις, από τας οποίας ένας ξένος πάντοτε θα μάθη μίαν λεπτομέρειαν που δεν εγνώριζεν......"

Σήμερα έχει τοποθετηθεί στην πλατεία μαρμάρινο σύγχρονο αναβρυτήριο.

Η Σπλάντζια

Η Σπλάντζια ήταν η κατ' εξοχήν τουρκική συνοικία. Στα παλιά σχεδιαγράμματα αναφέρεται ως "Ponte de Viari" κι ήταν για τους Τούρκους ό,τι ήταν για τους Χριστιανούς το Σαντριβάνι.

Κάτω από τον πελώριο πλάτανο (τόπο εκτέλεσης Χριστιανών μαρτύρων επί τουρκοκρατίας) και το κομψό αραβικό περίπτερο, στο κέντρο της συνοικίας, είχε κατασκευασθεί παλαιότερα μια υπόγεια υδαταποθήκη με κρουνούς στην οποία κατέβαινε κανείς με τρεις σκάλες.

"Περνώντας στενούς και κατερημωμένους δρόμους, σκύβοντας κάτω από καμάρες - απομεινάρια βαριά και θλιβερά των παλιών κατακτητών - βγαίνεις στη Σπλάντζια, τη Σπλάντζια την ολοκόκκινη από τα τουρκικά φέσια. Η Σπλάντζια είναι η τουρκική πλατεία των Χανίων. Γύρω - γύρω τουρκόσπιτα εγείρονται με καφασωτά παράθυρα και περιστεραιώνες επάνω στην κορνίζα. Η πλατεία είναι ενα κομμάτι ζωντανής τουρκιάς μέσα στην πρωτεύουσα της Κρήτης. Καφενεία και μαγαζάκια τούρκικα γύρω και Τουρκαλάδες καλοντυμένοι και Τουρκαλάδες ξυπόλητοι, αράπηδες καψαλιασμένοι, με κάτι μπράτσα και πόδια σαν να τα γαλβάνισεν η δουλειά, ροφούν σε μεγάλα φλυτζάνια τον καφέ τους ή συζητούνε με χαμηλωμένη φωνή και σκυμμένα κεφάλια.

Στη μέση ένα κιόσκι τουρκικό εγείρεται μέσα σε ένα μικρό και ανθισμένο κηπάκον. Εκεί πάνε και πίνουνε οι προεστοί οι τούρκοι και οι μπέηδες τον καφέ τους και τον αργιλέ. Ένας γερωπλάτανος δίπλα στέκεται σοβαρός και μελαγχολικός σαν χότζας......Ολη η Τούρκικη πλατεία γεμάτη άνθη και κλαριά και βασιλικούς και δροσιά και φρεσκάδα......

Απέναντι εγείρεται ένα τζαμί (Χουνγκιάρ τζαμισί που σημαίνει : τέμενος του Μονάρχου, αφιερωμένο στον Σουλτάνο) δείχνοντας τον ουρανό με τον άσπρο μιναρέ του....... Αυτά μεταξύ ενός ποτηριού νερού και ενός καφέ στην πλατεία της τούρκικης γειτονιάς, ανάμεσα σε ραχατλήδες Τούρκους ξαπλωμένους, σε κατάμαυρους αράπηδες, σε Τουρκόπουλα που χοροπηδούν επάνω εις το καλντιρίμι και σε χανούμισες που συχνοπερνούν μεγαλοπρεπώς με ανοιχτές τις κατάμαυρες ομβρέλλες......

Αλλοτε εις χρόνια μαύρα τα οποία επέρασαν, εις την πλατείαν αυτήν εθανατώνοντο οι Χριστιανοί μάρτυρες της Κρητικής Ελευθερίας και από των κλάδων του πλατάνου εκρεμώντο τα μέλη των δια να χρησιμεύσουν ως στόχος βολής των Τουρκικών τσιφτέδων....... Τώρα η πλατεία είναι ένα ήμερον κέντρον εις το οποίον μεταβαίνων ο Χριστιανός είναι βέβαιος ότι θα τύχη μεγάλων και προπαντός ειλικρινών περιποιήσεων.

Η Σπλάντζια ευρίσκεται εν τη δόξη της κατά τας μεγάλας μουσουλμανικάς εορτάς, όταν οι εν τέλει πηγαίνουν εκεί να συγχαρούν τους Τούρκους συμπολίτας. Παίζει η μουσική της Χωροφυλακής, καίονται πυροτεχνήματα το βράδυ, γίνεται διασκέδασις μοναδική......."

Λίγο πιο πάνω, μέσα σε στενάκι, διατηρείται η εκκλησία των Αγίων Αναργύρων, ενώ πίσω από την "οδό Πεταλάδικα", σημερινή οδό Τσουδερών, βρίσκεται το Αγά τζαμισί, το τέμενος του οποίου ο μιναρές σώζεται και σήμερα στο εργοστάσιο Μαλινάκη.

Ο καθεδρικός ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου (Τριμάρτυρη)

Ο σημερινός καθεδρικός ναός των Εισοδίων χτίστηκε στη θέση παλαιότερου ναού της Θεοτόκου, ο οποίος ανάγεται στον 14οαιώνα. Όταν τα Χανιά κατελήφθησαν από τους Τούρκους το 1645, ο ναός μετατράπηκε σε σαπωνοποιείο, χωρίς όμως να αλλάξει η διαρρύθμισή του.

Μέχρι το 1868 ο ναός, ως σαπωνοποιείο, φέρεται να ανήκει στο γνωστό Τούρκο αξιωματούχο Μουσταφά Πασά Γκιριτλή (Κρητικό). Στο χώρο της ελαιοαποθήκης φυλασσόταν εικόνα της Παναγίας με ακοίμητο καντήλι, σύμφωνα με διαταγή του Μουσταφά.

Η παράδοση αναφέρει ότι η επιχείρηση του σαπωνοποιείου ναυάγησε και εγκαταλείφθηκε, ενώ την εικόνα της Θεοτόκου είχε πάρει μαζί του ο τελευταίος τεχνίτης. Όταν ο Μουσταφά έγινε πρωθυπουργός, επί σουλτάνου Μετζίτ, η Χριστιανική Κοινότητα ζήτησε το χώρο για την ανέγερση και πάλι ναού. Ο Μουσταφά, επηρεασμένος από διάφορα προσωπικά γεγονότα, παραχώρησε το χώρο. Ο σουλτάνος έστειλε 100.000 γρόσια και ο γιος του Μουσταφά, Βελή πασάς (διοικητής της Κρήτης τότε) 30.000 γρόσια. Με την ενίσχυση της Χριστιανικής Κοινότητας και παρά τα προβλήματα που προκαλούσε άλλος Οθωμανός, η εκκλησία ανεγέρθηκε τελικά.

Η κατασκευή του ναού ολοκληρώθηκε το 1860 στη μορφή της τρίκλιτης βασιλικής. Το μεσαίο κλίτος είναι υπερυψωμένο και καλυμμένο από οξυκόρυφη καμάρα. Τα πλάγια κλίτη καλύπτονται από σταυροθόλια και διαιρούνται καθ' ύψος από το γυναικωνίτη. Στη Βορειοδυτική γωνία του ναού είναι κτισμένο το ψηλό κωδωνοστάσιο. Τα αρχιτεκτονικά στοιχεία του ναού συνδέονται περισσότερο με την παράδοση που διαμορφώθηκε στα χρόνια της Βενετοκρατίας με τους λαξευτούς πεσσούς, τα γείσα και τα πλαίσια των ανοιγμάτων. Ο ανατολικός τοίχος του ναού κοσμείται με μεγάλες και εντυπωσιακές αγιογραφίες των Γ. Καλλιτεράκη, Γ. Σταυράκη, Ε. Τριπολιτάκη και Δ. Κοκότση. Η εικόνα των Εισοδίων της Θεοτόκου επεστράφη επίσης στο ναό, ενώ στο άνω τμήμα της πρόσοψης χαράχθηκε το παρακάτω κείμενο:

"Της Θεομήτορος Ναόν, ω Διάβατα βλέπεις,

Ον τέκνα ωκοδόμησαν πιστά της εκκλησίας,

Προσφεύγοντα πτηνά δειλά εν μέσω τρικυμίας

Υπό αυτήν την πτέρυγαν της ουρανίας σκέπης."

Ο ναός, άρρηκτα συνδεδεμένος με τα ιστορικά γεγονότα, υπήρξε άσυλο και καταφύγιο των κατά καιρούς διωκομένων κατά τις εθνικές εξεγέρσεις. Υπέστη σοβαρές ζημιές κατά τους βομβαρδισμούς της πόλης από τους γερμανούς, τον Μάϊο του 1941.

Φρούριο Φιρκά

Το φρούριο στη βορειοδυτική άκρη του λιμανιού, που διατηρεί το τουρκικό όνομα Φιρκά (Firka=στρατώνας), κατασκευάσθηκε για να προστατεύει την είσοδο του λιμανιού. Μια αλυσίδα από το Φιρκά μέχρι τη βάση του φάρου έκλεινε το λιμάνι σε περίπτωση πολιορκίας. Στο φρούριο ήταν η έδρα του Στρατιωτικού Διοικητή της πόλης. Εσωτερικά ο χώρος ήταν διαμορφωμένος σε στρατώνες και αποθήκες πολεμικού υλικού. Σε θύρωμα του πρώτου ορόφου υπάρχει η επιγραφή "ALOYSIUS BRACADEUS PROVISOR CYDONIAE M.DCXX" .

Τα κτίρια της δυτικής πτέρυγας είναι διαμορφωμένα σε δύο ορόφους με θολοσκέπαστα δωμάτια. Στο μέσο περίπου της αυλής υπάρχει μεγάλη δεξαμενή που συγκέντρωνε τα νερά από τις στέγες. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και μέχρι σχετικά πρόσφατα, ο Φιρκάς χρησιμοποιήθηκε ως στρατώνας αλλά και ως φυλακή. Στο γωνιακό πυργίσκο - σκοπιά του φρουρίου υψώθηκε την 1η Δεκεμβρίου 1913 σε επίσημη τελετή η Ελληνική σημαία της Ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα. Παρόντες ήταν ο τότε βασιλιάς της Ελλάδας Κωνσταντίνος, ο Πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος, ο Ναύαρχος Κουντουριώτης, οι επιζώντες αγωνιστές οπλαρχηγοί των Κρητικών Επαναστάσεων και πλήθη κόσμου.

Στην εποχή μας, τιμάται κάθε χρόνο η επέτειος αυτή, με τη διοργάνωση ανάλογης επίσημης τελετής και αναρτάται συμβολικά και πάλι η Ελληνική σημαία στον ιστό του φρουρίου.

Μονή Αγίου Νικολάου Δομηνικανών - Χιουγκιάρ Τζαμισί (Το τζαμί του Ηγεμόνα)

Η μεγάλη Μονή του Τάγματος των Δομινικανών μοναχών στα Χανιά, χτίστηκε γύρω στα 1320 από την αδελφότητα της Κάντια, που με έγγραφο ζητάει την εισαγωγή αδασμολόγητης ξυλείας για τον σκοπό αυτό. Αρχιτεκτονικά ακολουθεί το πρότυπο της Κεντρικής Μονής του Αγίου Πέτρου. Η μονή, όπως τη γνωρίζουμε από απεικονίσεις σε παλαιούς χάρτες, φωτογραφίες και περιγραφές αποτελείται από το ναό με το υψηλό κωδωνοστάσιο και διπλή στοά στη βόρεια πλευρά. Από το συγκρότημα σήμερα σώζεται αλλοιωμένο το καθολικό και ένα μέρος της δυτικής στοάς στη βόρεια πλευρά του (οδός Χατζή Ρούσσου Βουρδουμπά).

Ο ναός ήταν βασιλική με εγκάρσιο κλίτος, το οποίο κατέληγε σε τριμερές βήμα χωρίς αψίδα. Το κεντρικό τμήμα του ιερού και ο σολέας στεγάζεται από μεγάλα σταυροθόλια με έξεργες νευρώσεις και τα πλάγια διαμερίσματα του ιερού από οξυκόρυφες καμάρες. Ο υπόλοιπος ναός ήταν ξυλόστεγος με δίρριχτη στέγη.

Στο δυτικό τοίχο του νότιου τμήματος του εγκάρσιου κλίτους έχει τοποθετηθεί μεταγενέστερα εξομολογητήριο με τη μορφή μανιεριστικού θυρώματος. Εξωτερικά ο ναός αντιστηρίζεται με υψηλές αντηρίδες, ενσωματωμένες στην τοιχοποιία.

Το βορειοδυτικό διαμέρισμα του ιερού, που στεγάζεται σήμερα με σταυροθόλιο, είναι το υπόλοιπο της βάσης του υψηλού κωδωνοστασίου. Στο τμήμα αυτό του ναού έγιναν ερευνητικές εργασίες από την Αρχαιολογική Υπηρεσία, από τις οποίες προέκυψαν ενδιαφέροντα στοιχεία για την αρχική του μορφή. Από το μέσο του εγκάρσιου κλίτους ένα τοξωτό άνοιγμα, το οποίο διαμορφώθηκε μεταγενέστερα με την προσθήκη ενός θυρώματος σε δεύτερη χρήση, οδηγούσε στη στοά με τα κελιά. Σήμερα σώζεται η περίκλειστη αυλή και η βόρεια πλευρά της διώροφης στοάς. Το ισόγειο αποτελείται κατά ένα μέρος του από σκεπαστή στοά, που στεγάζεται από σταυροθόλια και έχει δωμάτια στον όροφο. Στο κέντρο της αυλής υπήρχε μικρή δεξαμενή.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ο ναός μετατράπηκε, όπως όλοι οι καθολικοί που θεωρήθηκαν λεία πολέμου, στο Χιουγκάρ Τζαμισί, που υπήρξε το κεντρικό τζαμί της πόλης. Η σημασία του τονίζεται από την ύπαρξη δύο αντί ενός εξωστών (σεριφιέδων) στο μιναρέ που κτίστηκε στη νοτιοδυτική γωνιά του ναού. Τα μορφολογικά στοιχεία του μιναρέ παρουσιάζουν ενδιαφέρον γιατί ακολουθούν, νωπή ακόμη για την Κρήτη, βενετσιάνικη παράδοση.

Στην πλατεία μπροστά από το τζαμί διαμορφώθηκε κατά το 18ο αιώνα μια υπόγεια κρήνη για τις απαραίτητες τελετουργικές νίψεις. Το 1918 οι ορθόδοξοι των Χανιών κατέλαβαν το ναό και τον καθιέρωσαν προς τιμήν του Αγίου Νικολάου. Τότε προστέθηκε μεγάλη ημικυλινδρική αψίδα στην ανατολική πλευρά. Στη δεκαετία του '50 μια ατυχής απόπειρα αποκατάστασης του ναού οδήγησε στην αντικατάσταση της ξύλινης στέγης με νέα κατασκευή από σκυρόδεμα και τη διαίρεση του εσωτερικού με τσιμεντένιες κιονοστοιχίες.

Ο ναός του Αγίου Ρόκκου

Σώζεται σε καλή κατάσταση στη βορειοδυτική γωνία της πλατείας της Σπλάντζιας, κοντά στο ναό του Αγίου Νικολάου. Αποτελείται από δυο διαφορετικής μορφής καμαροσκέπαστα κλίτη από τα οποία το αρχαιότερο ήταν το βόρειο, μια απλή κατασκευή χωρίς κανένα διάκοσμο.

Αντίθετα, το νότιο κλίτος έχει κτιστεί εξ' ολοκλήρου από λαξευτή τοιχοποιία, σύμφωνα με τις αρχιτεκτονικές αντιλήψεις του βενετσιάνικου μανιερισμού. Πρόκειται για κτίσμα με τονισμένους αρμούς στους πεσσούς, που καταλήγει στις στενές του πλευρές σε τριγωνικό αέτωμα, χωρίς καταέτιο γείσο. Η κύρια δυτική όψη, έχει τονισμένο τον κατακόρυφο άξονα με ένα θύρωμα, ένα ορθογώνιο πλαίσιο για επιγραφή και ένα στρογγυλό φεγγίτη.

Στη νότια όψη το κέντρο καταλαμβάνει θύρωμα με τριγωνικό αέτωμα και δυο μεγάλα παράθυρα. Κάτω από το γείσο υπάρχει επιγραφή : «Αφιερωμένο στον άριστο και μέγιστο Θεό και στον Θείο Ρόκκο. 1630». Η επιγραφή D(IVO) ROCCO (στο θείο Ρόκκο) υπάρχει και στην πρόσοψη. Ο ναός φαίνεται να κτίστηκε μετά από κάποια επιδημία πανώλης από την οποία, όπως είναι γνωστό, προστάτευε ο Άγιος Ρόκκος.

Ο ναός των Αγίων Αναργύρων

Ενοριακός ναός που βρίσκεται στην ομώνυμη συνοικία. Από τον Π. Καστροφύλακα (1583) αναφέρεται συνοικία των Αγίων Αναργύρων, ενώ στην απογραφή του 1637 ο ναός των Αγίων Αναργύρων και Σάββα αναφέρεται ως ενοριακός και ανήκει στους ιερείς Δαμιανό και Εμμανουήλ Φασουλάδες με το σεβαστό ετήσιο εισόδημα των 1000 υπερπύρων.

Παρά το μικρό μέγεθος του, σημειώνεται στις περισσότερες από τις απεικονίσεις της πόλης. Μετά την άλωση των Χανιών από τους Τούρκους το 1645, είναι ο μόνος ορθόδοξος ναός μέσα στην πόλη που παραμένει σε λειτουργία ως τα μέσα του 19ου αιώνα και χρησιμοποιείται ως καθεδρικός του επισκόπου Κυδωνίας, ο οποίος επανέρχεται στην αρχαία έδρα του μετά από απουσία τεσσάρων περίπου αιώνων. Γύρω από το ναό θα συγκεντρωθούν και οι περισσότερες από τις δραστηριότητες της χριστιανικής κοινότητας όπως τα σχολεία, φιλανθρωπικά ιδρύματα, η κατοικία του επισκόπου και άλλα.

Τα περισσότερα από τα εντυπωσιακά αυτά κτίσματα εξακολουθούν να περιβάλλουν ακόμη το ναό δίνοντας την αίσθηση της ατμόσφαιρας εκείνης της εποχής με την εσωστρέφεια, με την οποία λειτουργούσε η χριστιανική κοινότητα στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.

Ο ναός αποτελείται από τρεις χώρους, από τους οποίους ο νότιος αποτελεί πρόσφατη επέκταση στο χώρο του Βενετσιάνικου αρχοντικού, στο οποίο ήταν ενσωματωμένος αρχικά ο ναός, πιθανότατα ιδιωτικό παρεκκλήσι. Από τις εργασίες αναστήλωσης διαπιστώθηκε ότι πρώτα κτίστηκε το μικρότερο, καμαροσκέπαστο, ανατολικό τμήμα και στη συνέχεια έγινε μια όμοια επέκταση προς τα δυτικά.

Μετά προστέθηκε ένα μεγαλύτερο μονόχωρο κλίτος στη βόρεια πλευρά. Αργότερα, έγινε μια ακόμη επέκταση προς την κατοικία που υπήρχε στη νότια πλευρά. Ο διάκοσμος του ναού στο μεγαλύτερο μέρος του χρονολογείται ανάμεσα στο 1837 και το 1841, χρονολογίες που υπάρχουν στο επιχρυσωμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο του ναού. Κατά τις πρόσφατες εργασίες συντήρησης αποκαλύφθηκε η αρχική αφιερωτική επιγραφή, που αναφέρει ως αφιερωτές το Βενετσιάνο Ρέκτορα των Χανίων Nicolaus Venerio και το Γεώργιο Σταυριανό.

Τις εικόνες ζωγράφισε γύρω στα 1625 ο Χανιώτης ιερομόναχος Αμβρόσιος Έμπορος, ο πρώτος από μια σειρά αγιογράφους της δυτικής Κρήτης που επηρεάζεται έντονα από τις φλαμανδικές χαλκογραφίες. Τις εικόνες αφιέρωσαν ο Βενετσιάνος αξιωματούχος και οι ντόπιοι πολίτες στο νέο τοπικό Άγιο Ιωάννη Ερημίτη, στον οποίο είχαν στηρίξει τις ελπίδες τους για προστασία από την Τουρκική απειλή.

Ο ναός της Αγίας Αικατερίνης

Βρίσκεται σε μικρή απόσταση από τον Άγιο Νικόλαο της Σπλάντζιας. Είναι δίκλιτος με ενιαία πρόσοψη που καταλήγει σε αέτωμα. Στο κέντρο της υπάρχει η βάση δίλοβου καμπαναριού. Η πρόσοψη είναι διαμορφωμένη με τη χρήση πεσσών και λαξευτών γείσων και τα θυρώματα επιστέφονται από γοτθίζοντα ανακουφιστικά τόξα. Στις πλάγιες όψεις έχει ανά ένα οξυκόρυφο παράθυρο.

Εσωτερικά, οι κάθετες επιφάνειες των τοίχων χωρίζονται από τις καμάρες με γείσο. Τα κλίτη χωρίζονται από δυο τόξα που πατούν σε λαξευτούς πεσσούς στον κυρίως ναό και ένα στενό άνοιγμα στο ιερό. Η αρχιτεκτονική του ναού έχει μεταβατικό χαρακτήρα από τις υστερογοτθικές μορφές στο ρεύμα του μανιερισμού, γεγονός που μας οδηγεί στη χρονολόγηση του στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα. Σε σύγκριση με τους υπόλοιπους ορθόδοξους ναούς των Χανίων, εδώ εντοπίζεται η αποδοχή του αρχιτεκτονικού διάκοσμου, ο οποίος κυριαρχεί στους καθολικούς ναούς. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας χρησιμοποιήθηκε ως φούρνος και μέχρι πρόσφατα ως μηχανουργείο.

Οι κάτοικοι της περιοχής πάντως συνέχισαν να λατρεύουν εκεί την Αγία Αικατερίνη, στο όνομα της οποίας θεωρούσαν ότι ήταν αφιερωμένος ο ναός. Τελευταία ο ναός απαλλοτροιώθηκε και ανακαινίστηκε από την Αρχαιολογική Υπηρεσία και έγινε ξανά τόπος λατρείας αφιερωμένος στην Αγία Αικατερίνη και τον Άγιο Ιωάννη τον Ερημίτη.

Τούρκικο Λουτρό-Χαμάμ-(Χάληδων)

Σύμφωνα με τις επιταγές του Κορανίου η σωματική καθαριότητα θεωρείται θρησκευτικό καθήκον. Τα δημόσια λουτρά (Χαμάμ) είναι μια πολύ παλιά Οθωμανική παράδοση, που έφεραν οι Οθωμανοί από τη Μικρά Ασία και τη διέδωσαν σε όλη την επικράτεια τους. 

Γενικά η υγιεινή του σώματος ήταν στενά συνδεδεμένη με τη λατρεία και το στοχασμό και σύμφωνα με το Κοράνι μόνο το τρεχούμενο νερό εξαγνίζει..

Έτσι και στα Χανιά επί τουρκοκρατίας κατασκευάστηκαν δημόσια και ιδιωτικά λουτρά(χαμάμ)και κρήνες. Το Χαμάμ που βρίσκεται στην οδό Χάληδων, κοντά στη θέση ρωμαϊκού λουτρού με ωραία ψηφιδωτά δάπεδα, είναι ένα πολύτρουλο κτίσμα, το οποίο έχει περιμετρική στοά που κατεδαφίστηκε το 1941. Το Χαμάμ είχε και δεύτερο όροφο κι είχε χτιστεί στη θέση του βενετσιάνικου μοναστηριού της Αγίας Κλάρας που βρισκόταν απέναντι από τον Άγιο Φραγκίσκο. Σήμερα χρησιμοποιείται ως καμπανοχυτήριο.

Μονή του Αγίου Φραγκίσκου των Φραγκισκανών (Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων)

Το συγκρότημα βρίσκεται στη σημερινή οδό Χάληδων και στεγάζει το Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης. Σώζεται στο μεγαλύτερο μέρος του αλλοιωμένο από σύγχρονες επεμβάσεις. Στη νότια πλευρά ήταν η διπλή στοά (chiostro) με τα κελιά των μοναχών και τα άλλα κτίρια. Σήμερα η στοά είναι κατά το μεγαλύτερο μέρος της ενταγμένη στα σπίτια και τα καταστήματα που υπάρχουν μέχρι την είσοδο της νεότερης καθολικής εκκλησίας.

Στη βόρεια πλευρά του ναού του Αγίου Φραγκίσκου σημειώνεται στους χάρτες της εποχής η ύπαρξη ενός ωραίου κήπου, ανάλογου με αυτόν που υπάρχει σήμερα από την εποχή της λειτουργίας του ως τζαμί. Οι πρόσφατες εργασίες αποκατάστασης του εσωτερικού του ναού αποκάλυψαν τις διάφορες οικοδομικές φάσεις, ορισμένες από τις οποίες συνδέονται και με την πολεοδομική εξέλιξη της πόλης.

Το αρχικό τμήμα του ναού διακρίνεται σαφώς στο μέσο του σημερινού και ήταν αρχικά καλυμμένο με ένα είδος σκαφωτής στέγης, που ενισχυόταν από έξεργες νευρώσεις (βεργία). Στην επόμενη φάση έγινε ανακατασκευή της στέγης σε οξυκόρυφη καμάρα και διαχωρίστηκε το εσωτερικό του σε κλίτη.

Τα πλάγια στεγάστηκαν με μισή οξυκόρυφη καμάρα. Στη συνέχεια κατασκευάστηκαν τα τρία παρεκκλήσια της βόρειας πλευράς, καλυμμένα από σταυροθόλια με έξεργες νευρώσεις και το γοτθικό μονόγραμμα του Χριστού στο κέντρο τους και διαμορφώθηκε η βόρεια όψη του ναού.

Στα 1605, σύμφωνα με την χρονολογία στο κλειδί του πλάγιου τόξου, θα πρέπει να έγινε η προς ανατολάς επέκταση του ναού, η οποία συνδέεται ασφαλώς με την δημιουργία της Ruga Magistra (οδός Χάληδων) κατά την διάρκεια των εργασιών πολεοδομικής ανασυγκρότησης της πόλης, μετά την κατασκευή των νέων οχυρώσεων. Άλλη μια προέκταση θα πρέπει να πραγματοποιήθηκε, πιθανότατα στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, με μια μονόχωρη κατασκευή προς τα δυτικά.

Η βάση του πύργου του υψηλού καμπαναριού σώζεται στην ανατολική πλευρά του μνημείου. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ο ναός του Αγίου Φραγκίσκου μετατράπηκε στο Γιουσούφ Πασά Τζαμισί. Τότε προστέθηκε στη βορειοδυτική πλευρά ο ερειπωμένος σήμερα μιναρές και η οκταγωνική κρήνη στην αυλή. Στη συνέχεια μετατράπηκε σε κινηματογράφο και κέντρο διασκέδασης.

Τα Τείχη

Στα 1252 η πόλη και ο νομός είχε μοιραστεί σε 90 "καβαλαρίες" που δόθηκαν στους Ενετούς αποίκους με τη ρητή υποχρέωση να ξαναχτίσουν την πόλη των Χανίων. Αυτοί επισκεύασαν το τείχος του Καστελιού και οργάνωσαν πολεοδομικά την πόλη μέσα στα όριά του. Μέσα στον οχυρωματικό περίβολο που επισκευάσθηκε, οικοδομήθηκε μια νέα πόλη με σύγχρονο ρυμοτομικό σχέδιο. Μέσα στη νέα αυτή πόλη χτίσθηκαν ή επισκευάσθηκαν ναοί, μεγάλα δημόσια και ιδιωτικά κτίρια σύμφωνα με τις τάσεις του Βενετσιάνικου Μανιερισμού.

Τα Χανιά εξελίσσονται σε δεύτερη πόλη του "Βασιλείου της Κρήτης", είναι έδρα "Ρέκτορα" και Λατίνου Επισκόπου. Η πόλη και το λιμάνι της αποτελούν το κέντρο μιας πλούσιας γεωργικής περιοχής με οικονομικές και πολιτιστικές διασυνδέσεις με την Βενετία. Η εξέλιξη της πολεμικής τέχνης με την ανακάλυψη της πυρίτιδας και η εξάπλωση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου, ήταν οι κύριοι λόγοι που ανάγκασαν τους Ενετούς να προχωρήσουν σε νέα οχυρωματικά έργα στην πόλη των Χανίων αλλά και σε κοντινά στρατηγικά σημεία με αυτήν.

Σταδιακά η πόλη επεκτεινόταν και έξω από το παλιό φρούριο ώστε θεωρήθηκε αναγκαία η νέα και σύγχρονη οχύρωσή της. Έτσι στα μέσα του 16ου αιώνα η πόλη οχυρώθηκε για μια ακόμη φορά σε σχέδια και επίβλεψη (από το 1538) του διάσημου στα οχυρωματικά έργα Βερονέζου Μichele Sanmichielli με σύγχρονα τείχη και τάφρο - που όμως δεν γέμισε ποτέ με νερό. Στο τείχος δόθηκε τετράγωνο σχήμα και κάθε μια από τις τέσσερις γωνίες του ενισχύθηκε με ένα καρδιόσχημο προμαχώνα. Τα τείχη με την τάφρο περιελάμβαναν και το λιμάνι και ήταν κτισμένα με τις πιο σύγχρονες για την εποχή αντιλήψεις της οχυρωματικής τεχνικής. Οι οχυρώσεις των Χανίων έγιναν κυρίως από τοπικούς πόρους και με υποχρεωτικές αγγαρείες των χωρικών.

Υπήρχαν τρεις πύλες στα τείχη: μια στα ανατολικά, η πύλη της Άμμου, Porta Sabbionara , στο Κουμ-Καπί, που είχε ονομασθεί έτσι από το αμμώδες έδαφος της περιοχής, την πύλη στη συνοικία Τοπχανά. Το "πορτάκι", μια μικρή πύλη στον προμαχώνα San Salvatore στο τέλος της σημερινής οδού Θεοτοκοπούλου, εξυπηρετούσε τη στρατιωτική Υπηρεσία, αλλά και τους Εβραίους που έμεναν στη συνοικία της Οβριακής και όταν είχαν κηδεία κατευθυνόταν στο Εβραϊκό νεκροταφείο, στα νοτιοδυτικά του παλιού εργοστασίου της ΑΒΕΑ. Η κεντρική πύλη στα νότια του τείχους ήταν η Porta Retimiota, (πύλη του φρουρίου), μια που από εκεί άρχιζε ο δρόμος για το Ρέθυμνο. Αργότερα ονομάσθηκε Καλέ-Καπισί κι όπως οι περισσότερες πύλες των φρουρίων, άνοιγε με την ανατολή του ηλίου και κλειδωνόταν με τη δύση του.

Στα μεταγενέστερα χρόνια η πόλη ασφυκτιά μέσα στα τείχη, ενώ μια νέα πολιτεία αρχίζει να σχηματίζεται και να αναπτύσσεται απ' έξω. Στα χρόνια της Κρητικής Πολιτείας, η ανάγκη ένωσης των δύο τμημάτων της πόλης, φέρνει τις κατεδαφίσεις των φρουρίων και τη δημιουργία ρηγμάτων στο Κρύο Βρυσάλι, στο Καλέ-Καπισί και στα ανατολικά της Piatta Forma, προς το κτίριο του σημερινού 1ου Γυμνασίου.

Η πόλη των Χανίων στις αρχές του 20ού αιώνα, όπως αναφέρεται σε σχετικά δημοσιεύματα, "μη δυναμένη να αναπτυχθή εντός του στενού χώρου του φρουρίου έχει στενάς οδούς και σκολιάς. Αλλά δια της κατεδαφίσεως μέρους του τείχους εύρεν ελευθέραν διέξοδον εις τα πέριξ, όπου πολλαί οικοδομαί ανεγείρονται επί κανονικωτέρου σχεδίου. Η πόλις Χανία περιβαλλομένη υπό τειχών ανεγερθέντων υπό των Ενετών τω 1252, ων μέρος εκρημνίσθη ήδη υπό της Αυτονόμου Κρητικής Πολιτείας..."

Τα τείχη συνέχισαν να κατεδαφίζονται, ενώ οι τάφροι χρησιμοποιήθηκαν για την καλλιέργεια λαχανικών για τις διατροφικές ανάγκες της πόλης.

Τμήματα των τειχών σώζονται ακόμα στις μέρες μας, ενώ τελευταία επιχειρείται η αναστήλωση και ανάδειξή τους, ούτως ώστε να εμφανιστεί και πάλι ο πολεοδομικός ιστός τους στην καρδιά της πόλης.

Προμαχώνας San Salvatore

Ο Προμαχώνας San Salvatore βρίσκεται στη βόρειο - δυτική γωνία των ενετικών οχυρώσεων. Σε επαφή με το Φιρκά, σώζεται το μισό περίπου ενός κυκλικού πύργου από την αρχική οχύρωση του λιμανιού, που κατασκευάστηκε από τους Γενοβέζους στις αρχές του 13ου αιώνα.

Ο πύργος ενσωματώθηκε στις μεταγενέστερες οχυρώσεις. Στη συνέχεια του πύργου υπάρχει ο ναός και η Μονή San Salvatore που έδωσε και το όνομα στο τμήμα αυτό των οχυρώσεων. Επάνω από τον προμαχώνα υπάρχει ο ομώνυμος τετράπλευρος επιπρομαχώνας που κάλυπτε μαζί με το Φρούριο Φιρκά την περιοχή της θάλασσας και ένα τμήμα της δυτικής πλευράς των οχυρώσεων.



Ο Αιγυπτιακός φάρος

Περίπου στα 1595 -1601 κατασκευάστηκε από τους Ενετούς ένας Φάρος, θεμελιωμένος στο φυσικό βράχο, που λειτούργησε ως πυρσός ανοιχτής φλόγας (φρυκτωρία) κι αναφέρεται ως «φανάρι» σε σχεδιάγραμμα κάτοψης της πόλεως των Χανίων του 1689 του V. Coronelli.

Για την ανανέωση του νερού και την αποφυγή επιχωματώσεων, δημιουργήθηκε ένα άνοιγμα πάνω στο λιμενοβραχίονα και στο κέντρο του κατασκευάσθηκε ο προμαχώνας του Αγίου Νικολάου. Ο τελευταίος κάλυπτε τη μεγάλη απόσταση μέχρι την είσοδο του λιμανιού, την οποία και προστάτευε, σε συνδυασμό με το φρούριο Φιρκά. Τότε κατασκευάσθηκε και ο πρόβολος, ο πύργος δηλαδή του Φάρου που υπάρχει μέχρι σήμερα. Εδράζεται στην ενετική τραπεζοειδή βάση πάνω σε φυσικό βράχο. Τα αρχιτεκτονικά του στοιχεία είναι συνδεδεμένα με την τοπική παράδοση, όπως αυτή διαμορφώθηκε από τα τέλη της Βενετοκρατίας και εξής. Την εποχή αυτή ο Φάρος πήρε τη μορφή που ξέρουμε. Ο πύργος του κτίσματος αποτελείται από τρία τμήματα διαφορετικής διατομής: το τμήμα της βάσης είναι οκτάγωνο, το μεσαίο τμήμα είναι δεκαεξάγωνο και το τρίτο κυκλικό. Το υλικό κατασκευής της βάσης είναι της ίδιας προέλευσης και ποιότητας με αυτό που οι Ενετοί κατασκεύασαν τις οχυρώσεις της πόλης των Χανίων.

Σύμφωνα με τους εγκυρότατους Αγγλικούς «φαροδείκτες» του 1847 και 1859 ο Φάρος αναστηλώθηκε - πάνω στην Ενετική βάση του - και το 1839 λειτούργησε με την νέα για την εποχή τεχνολογία. Τεκμηριωμένη πληροφορία για το πρώτο του φωτιστικό μηχάνημα δεν υπάρχει, όπως δεν υπάρχει και κάποιο στοιχείο που να δείχνει το πότε σταμάτησε να λειτουργεί ως πυρσός ανοιχτής φλόγας.

Ο νέος Φάρος είναι, όπως αναφέρθηκε, διαφορετικός από τον αρχικό. Θυμίζει περισσότερο μιναρέ και ως προς τη μορφή του και ως προς την εσωτερική πέτρινη σκάλα, που οδηγεί στο μπαλκόνι με το γυάλινο πυργίσκο. Γι αυτό και το μνημείο δεν κατατάσσεται σε κάποιον από τους τυποποιημένους πύργους των φάρων σε σχέση με την διατομή του. Είναι «φανός λιμένος» και αποτελείται μόνο από τον πύργο του Φάρου, χωρίς την κατοικία των φυλάκων όπως οι υπόλοιποι επιτηρούμενοι φάροι. Κι αυτό γιατί βρίσκεται σε κατοικημένη περιοχή οπότε δεν ήταν απαραίτητη η επίβλεψη της λειτουργίας του από μία εφαπτόμενη ή κοντινή στον πύργο κατοικία φυλάκων. Παρά ταύτα, γύρω στα τέλη του 19ου αιώνα, κατασκευάστηκε στη βάση του Φάρου κεραμοσκεπής κατοικία φυλάκων, που όμως κατεδαφίστηκε πριν από το 1967. Σε όλο το ύψος του εσωτερικά υπάρχει κλίμακα από λιθοδομή που λειτουργεί και ως ελικοειδές στοιχείο ακαμψίας.

Το 1864 ο Φάρος περιήλθε στην δικαιοδοσία της Γαλλικής Εταιρίας Οθωμανικών Φάρων και λειτούργησε με φωτιστικό μηχάνημα «κατοπτρικό Δ΄ Τάξεως». Κατά το τέλος της τουρκικής κατοχής κατασκευάστηκε η σκάλα της ανατολικής πλευράς, στην είσοδο δηλαδή του πύργου του Φάρου. Το περιμετρικό συμπαγές πέτρινο στηθαίο, το οκταγωνικό φυλάκιο με το μικρό τρούλο είναι νεότερες κατασκευές. Έχουν επίσης δημιουργηθεί αγωγοί μέσω των οποίων διέρχεται θαλάσσιο νερό κάτω από την επιφάνεια της βάσης του Φάρου.

Ο Φάρος, το στολίδι και «σήμα κατατεθέν» της πόλης, έχει ύψος 21 μ., με ύψος εστίας από την επιφάνεια της θάλασσας 26 μ. Το φως του φτάνει σε απόσταση 7 μιλίων. Είναι ο παλαιότερος που σώζεται μέχρι σήμερα, όχι μόνο των Ελληνικών παραλίων και της Μεσογείου, αλλά κι ένας από τους παλαιότερους στον κόσμο.

Γιαλί Τζαμισί

Λαμπρό δείγμα ισλαμικής τέχνης της Αναγέννησης που διακρίνεται για την ιδιορρυθμία του, είναι το μοναδικό από τα σωζόμενα τζαμιά της πόλης που ανάγεται στο β' μισό του 17ου αιώνα. Κτίστηκε πρός τιμήν του πρώτου φρουράρχου των Χανίων Κιουτσούκ Χασάν και μετά από έρευνα της 13ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, διαπιστώθηκε ότι στη θέση του υπήρχε μικρός μονόχωρος ναός.

Το τζαμί είναι ένα κυβικό κτίσμα και καλύπτεται από ένα μεγάλο ημισφαιρικό χωρίς τύμπανο τρούλο που τον στηρίζουν τέσσερα περίτεχνα πέτρινα τόξα. Από τη δυτική και τη βόρεια πλευρά του περιβάλλεται από στοά στεγασμένη από έξι μικρούς τρούλους χωρίς τύμπανο. Αρχικά η στοά ήταν ανοικτή όπως συνηθίζεται στα τζαμιά. Γύρω στα 1880 η στοά μετατράπηκε σε κλειστή με τοξωτά ανοίγματα και έντονα νεοκλασικό ύφος.

Το τέμενος Κιουτσούκ (μικρού) Χασάν ή Γιαλί Τζαμισί (τζαμί του γιαλού), όπως επικράτησε να λέγεται, ήταν έργο Αρμενίου αρχιτέκτονα, που είχε κατασκευάσει και άλλο όμοιό του στο χωριό Σπανιάκο του Σελίνου. Το τζαμί, στην αυλή του οποίου υπήρχαν φοινικόδεντρα και τάφοι πασάδων και γενιτσάρων, σταμάτησε τη λειτουργία του το 1923. Σήμερα είναι αναπαλαιωμένο, χωρίς όμως τον μικρό αλλά γραφικό μιναρέ του που κατεδαφίστηκε το 1920 (κατ' άλλους το 1939).

Λόγω του πολέμου, ύστερα από πολλές περιπέτειες και με πρωτοβουλία και μέριμνα του αείμνηστου καθηγητή Νικ. Β. Τωμαδάκη, μεταφέρθηκε εκεί το Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων, ενώ αργότερα το τζαμί χρησιμοποιήθηκε ως αποθήκη, μουσείο λαϊκής τέχνης, Γραφείο Πληροφοριών του ΕΟΤ και προσφάτως ως χώρος εκδηλώσεων και εκθέσεων.

Τα Ενετικά Νεώρια

Κατά την διάρκεια της Ενετικής Κατοχής (1204 - 1669) η ανάγκη για πλησιέστερη παρουσία του βενετσιάνικου στόλου στην Κρήτη, υποχρέωσε τη Βενετία να κατασκευάσει Νεώρια (arsenali), στα οποία επισκευάζονταν τα πλοία κατά τη διάρκεια του χειμώνα.

Ήδη από το 1467 δόθηκε από τη Βενετία η διαταγή για κατασκευή ενός αριθμού νεωρίων, ανά δυο για τις πόλεις Χανιά και Ρέθυμνο. Τα δύο πρώτα νεώρια στα Χανιά ολοκληρώθηκαν μόλις στα 1526. Το 1593 έχουν κατασκευαστεί ήδη τα 16 νεώρια, που χρειάζονταν όμως επισκευή. Το 1599 ολοκληρώνεται το νότιο συγκρότημα με την κατασκευή και του 17 νεωρίου. Το 1607, παράλληλα με την επέκταση του βορειοανατολικού προμαχώνα, αρχίζει η κατασκευή στο μυχό του λιμανιού προς τα ανατολικά πέντε ακόμη νεωρίων, τα οποία είναι γνωστά ως νεώρια του Moro, από το όνομα του Γενικού Προβλεπτή που το πρότεινε. Από αυτά ολοκληρώθηκαν τα δυο και κατασκευάστηκαν οι τοίχοι, μέχρι την αρχή της καμάρας του τρίτου. Αργότερα, το τρίτο αυτό νεώριο στεγάστηκε με απλή κεραμοσκεπή, η οποία κατέρρευσε από του βομβαρδισμούς του 1941.

Στην αρχική τους μορφή τα νεώρια ήταν ανοικτά προς την πλευρά της θάλασσας, η οποία εισχωρούσε στο εσωτερικό τους έως ένα σημείο, προκειμένου να είναι δυνατή η ανάσυρση των σκαφών. ΄Ηταν θολοσκέπαστα και επικοινωνούσαν μεταξύ τους με τοξωτά ανοίγματα στο πάχος της τοιχοποιίας. Η είσοδος στα νεώρια γινόταν από δυο πύλες: μια στη νότια πλευρά του 9ου νεωρίου και άλλη μια στη δυτική του 17ου. Τα νεώρια έχουν μήκος περίπου 500 μ., πλάτος 9 μ. και μέσο ύψος 10 μ. Στη νότια πλευρά υπάρχουν και τα μοναδικά φωτιστικά ανοίγματα - ένας στρογγυλός φεγγίτης και ανά δύο μεγάλα παράθυρα. Η κύρια είσοδος στο συγκρότημα ήταν περίπου στο μέσον, στο σημερινό τέρμα της οδού Δασκαλογιάννη, όπου σώζεται και το δυτικό μισό τμήμα μεγαλοπρεπούς πύλης. Μετά την κατεδάφιση των προς τα δυτικά νεωρίων, η πύλη οδηγεί στην πλατεία που δημιουργήθηκε.

Στο χώρο των νεωρίων που κατεδαφίστηκαν, κατασκευάστηκε το πέτρινο κτίριο του νέου τελωνείου των Χανίων, που περιβάλλεται σήμερα από δύο πλατείες.

Τo Κέντρο Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου (Μεγάλο Αρσενάλι)

Πρόκειται για το τελευταίο προς τα δυτικά κτίριο του συγκροτήματος των 17 νεωρίων. Η κατασκευή του κτιρίου άρχισε το 1585 από τον Προβλεπτή Alvise Grimani. Το μεγάλο πάχος των τοίχων του, η απομόνωση του από τα άλλα νεώρια αλλά και οι δημόσιες λειτουργίες που στέγασε κατά καιρούς, του προσδίδουν μια ιδιαιτερότητα που ίσως εξηγεί την επωνυμία «Μεγάλο».

Με την προσθήκη του ορόφου το 1872, επί τουρκοκρατίας, άρχισε μια καινούργια εποχή για το Μεγάλο Αρσενάλι. Το οίκημα φιλοξένησε αρκετές σημαντικές δημόσιες λειτουργίες. Μεταξύ των άλλων, εδώ στεγάσθηκε και το σχολείο της Χριστιανικής Κοινότητας. Από το 1892 στέγασε και θεατρικές παραστάσεις στη μεγάλη αίθουσά του. Χρησιμοποιήθηκε επίσης και ως δημόσιο νοσοκομείο, από το 1923 αλλά και ως Δημαρχείο από το 1828 έως το 1941.

Σήμερα, από ασκεπές ερείπιο κάποτε, έχει μετατραπεί σε εντυπωσιακό χώρο εκδηλώσεων και εκθέσεων. Λειτουργεί ως Κέντρο Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου, φιλοξενώντας σημαντικές Ελληνικές και διεθνείς διοργανώσεις στους χώρους του, με ιδιαίτερη έμφαση - όπως είναι φυσικό - στην Αρχιτεκτονική.

Πρωτομινωικός οικισμός Καστελλιού

Ο οικισμός που ανασκάπτεται μέσα στην πόλη των Χανίων, με κέντρο του το λόφο Καστέλλι είναι ο σημαντικότερος του νομού. Μεγάλα σπίτια με καλοχτισμένα δωμάτια, φροντισμένα δάπεδα με κυκλικά κοιλώματα - εστίες, τοίχοι επιχρισμένοι με βαθύ κόκκινο κονίαμα, κανονικά θυρώματα και κεραμικά προϊόντα εξαιρετικής ποιότητας δείχνουν ότι πρόκειται για ένα σπουδαίο πρωτομινωικό κέντρο.

Ο οικισμός αυτός είναι ο σημαντικότερος της δυτικής Κρήτης. Η θέση του είναι ιδανική, γιατί όχι μόνο γειτονεύει με τη θάλασσα, αλλά περιβάλλεται και από τον πλούσιο χανιώτικο κάμπο, πληρώντας έτσι όλες τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη τόσο της γεωργίας όσο και της αλιείας και του θαλάσσιου εμπορίου. Αυτό επιβεβαίωσαν οι εκτεταμένες ανασκαφικές έρευνες που άρχισαν το 1964 και συνεχίζονται μέχρι σήμερα, πάντα με πολλές δυσκολίες, περιορισμένες στους λίγους ελευθέρους χώρους της πυκνοκατοικημένης περιοχής.

Ο λόφος κατοικήθηκε αδιάκοπα από τα πρωτομινωικά χρόνια μέχρι τις μέρες μας, με αποτέλεσμα τα ανασκαφικά στρώματα να είναι πάρα πολλά και συχνά πολύ λεπτά σε πάχος, γεγονός που δημιουργεί ανυπέρβλητες δυσκολίες στη χρονολόγηση και την ταύτιση τους, έτσι ώστε οι ανασκαφές στο χώρο αυτό να θεωρούνται από τις δυσκολότερες στο είδος τους.

Κατά την επόμενη μεσομινωική περίοδο (α' μισό της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. ), ο οικισμός των Χανίων αναπτύσσεται σε δυναμικό κέντρο. Είναι η περίοδος κατά την οποία εμφανίζονται στην Κρήτη οι πρώτες ανακτορικές εγκαταστάσεις. Ενώ η οικονομία παραμένει γεωργική, παράλληλα αναπτύσσεται το εμπόριο και η ναυτιλία. Δημιουργούνται εμπορικοί σταθμοί έξω από το νησί και ιδρύονται αποικίες. Μια τέτοια σχέση συνδέει την Κρήτη με το κοντινό νησί των Κυθήρων. Χαρακτηριστική είναι η ομοιότητα της κεραμικής από το Καστέλλι και το Καστρί Κυθήρων. Το χανιώτικο κεραμικό εργαστήριο παράγει προϊόντα που ακολουθούν τους ρυθμούς της κεντρικής Κρήτης (σκοτεινό επί ανοικτού , ανοικτό επί σκοτεινού, τραχωτό ρυθμό, καμαραϊκό ρυθμό), ενώ δεν λείπουν και οι εισαγωγές κεραμικών από την υπόλοιπη Κρήτη. Δυστυχώς, οι μεσομινωικές οικοδομικές φάσεις του οικισμού του Καστελλιού έχουν αφανιστεί από την εκτεταμένη οικοδομική δραστηριότητα στις αμέσως επόμενες περιόδους και είναι πολύ λίγα τα λείψανα που σώζονται. Κτιριακά λείψανα τόσο των πρωτομινωικών όσο και των μεσομινωικών χρόνων που έχουν εντοπιστεί σε διάφορα σημεία στο σημερινό κέντρο της πόλης των Χανίων (περιοχή Δημοτικής Αγοράς και ανατολικότερα) ίσως υποδηλώνουν μια σπονδυλωτή διάρθρωση του προϊστορικού οικισμού, ενώ κέντρο του παραμένει πάντα ο λόφος στο Παλιό Λιμάνι.

Το Παλάτι

Το Παλάτι βρίσκεται στη Χαλέπα, δίπλα ακριβώς στο σπίτι του Ελευθερίου Βενιζέλου. Οικοδομήθηκε γύρω στα 1882 στον τύπο της βίλας και αποτελεί κλασικό παράδειγμα αρχοντικού της εποχής που χαρακτηρίζεται από λιτότητα και συμμετρία. Το 1898, με την κήρυξη της Αυτόνομης Κρητικής Πολιτείας, ως το πιο κατάλληλο κτίσμα, χρησιμοποιήθηκε για κατοικία του ΄Υπατου Αρμοστή Πρίγκιπα Γεωργίου και γι' αυτό αποκαλείται από τότε «Το Παλάτι».

Μετά την αποχώρηση του Πρίγκιπα Γεωργίου το 1906, ήταν η κατοικία του επόμενου ΄Υπατου Αρμοστή Αλέξανδρου Ζαΐμη, ο οποίος και επέφερε πολλές αλλαγές τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό του κτιρίου. Αργότερα έμεναν εκεί και οι εκάστοτε Γενικοί Διοικητές Κρήτης. Από το 1940 έως το 1957 στέγασε το στρατιωτικό νοσοκομείο, ενώ κατά την Κατοχή επιτάχθηκε και χρησιμοποιήθηκε ως Στρατηγείο από τους Γερμανούς.

Το Σπίτι του Ελευθέριου Βενιζέλου

Η έκταση που είναι κτισμένο το σπίτι της οικογένειας Βενιζέλου στην ομώνυμη πλατεία της Χαλέπας αγοράστηκε από τον Κυριάκο Βενιζέλο το 1876. Από επιστολή του Ελευθερίου Βενιζέλου στον πατέρα του στις 13 Γενάρη του 1879 συμπεραίνεται ότι η κατασκευή του σπιτιού τελείωσε περίπου στα 1880 και φιλοξένησε στη μεγάλη σάλα του το νεκρό του ιδιοκτήτη το 1883.

Η μορφολογία του σπιτιού του Βενιζέλου, στον τύπο της βίλας με τη δυτικής προέλευσης στέγη και τις άλλες κατασκευαστικές λεπτομέρειες, απαντάται και σε άλλα σπίτια της Χαλέπας που βρίσκονται κοντά και κτίστηκαν λίγο νωρίτερα, δηλ. στα σπίτια του μηχανικού Λεωνίδα Λυγκούνη, στενού φίλου του Κυριάκου Βενιζέλου. Το δίπατο σπίτι είχε τους βοηθητικούς χώρους στο ισόγειο, τα υπνοδωμάτια και τη μεγάλη αίθουσα υποδοχής στον όροφο, όπου εκτός από την εσωτερική ξύλινη σκάλα, υπήρχε και μια πέτρινη εξωτερική με δυο σκέλη, που οδηγούσε κατευθείαν στον κήπο. Κήπος φυτεμένος με διάφορα δέντρα, αμπέλι, ελιές και ένα μικρό σπιτάκι περιβάλλουν το κτίσμα, που προστατεύεται από ξύλινο φράκτη.Μετά το θάνατο του Κυριάκου Βενιζέλου το σπίτι στεγάζει το γιο του Ελευθέριο και την οικογένεια του και από κει βγήκε νεκρή η γυναίκα του τελευταίου Μαρία στις 11 Νοεμβρίου 1894.

Μετά την αλματώδη άνοδο του Βενιζέλου στο πολιτικό στερέωμα στην Κρήτη και την Ελλάδα και την αναχώρηση του για την Αθήνα, το σπίτι νοικιάζεται σε διάφορα πρόσωπα (Ρώσοι αξιωματικοί, Λουμπάνσκυ, Πλουμιδάκης, γραφείο Κυριάκου Κ. Μητσοτάκη) μέχρι το 1927. Τότε ο Ελευθέριος Βενιζέλος κατεβαίνει στην Κρήτη για να ασχοληθεί προσωπικά με την ριζική ανακαίνιση του πατρικού του σπιτιού και να υποδεχτεί την Έλενα Βενιζέλου, τη δεύτερη σύζυγό του. Γι' αυτό στην αρχή έμενε στο σπίτι του ανιψιού του Κυριάκου Κ. Μητσοτάκη, τη γνωστή Γαλαρία. ΄Οταν επισκευάστηκε το μικρό σπιτάκι του κήπου μετακόμισε σε αυτό για να επιβλέπει ο ίδιος τις εργασίες ανακαίνισης και επισκευής με τη βοήθεια του μηχανικού Σταυρίδη και με εργολάβο τον κουμπάρο του Κων. Λυγιδάκη. Η σημερινή μορφή του σπιτιού είναι μετά τις μετατροπές που έκανε ο Ελευθέριος Βενιζέλος, μεταφέροντας τους χώρους υποδοχής στο ισόγειο και αφήνοντας τα υπνοδωμάτια στον όροφο.

Σήμερα στεγάζει το Ίδρυμα Ελευθερίου Βενιζέλου

Γαλλική Σχολή

Στη Χαλέπα, πριν το Παλάτι και το σπίτι του Βενιζέλου, συναντούμε το κτίριο της τέως Γαλλικής Σχολής των Καλογραιών, του Τάγματος του Αγίου Ιωσήφ.

Πρόκειται για ευρύχωρο και άνετο κτίριο, περιτρυγιρισμένο από ψηλό και καλοχτισμένο περιβολότοιχο, αν και αυτός περιέκλειε χώρο όχι και λίγων στρεμμάτων. Στη Σχολή διδάχθηκαν τη διεθνή τότε Γαλλική γλώσσα πολλές γενεές κοριτσιών των καλύτερων οικογενειών της πόλης. Το ακίνητο αγοράσθηκε στις 20-11-1895 και στοίχισε, τελικά, 27.453 χρυσά φράγκα, συμπεριλαμβανομένων των εξόδων μεταβίβασης (συμβολαιογραφικά, εγγραφή στο Υποθηκοφυλακείο κλπ.).

Ήταν ιδιοκτησία του Ντεφτερδάρη (δηλ. του προϊστάμενου των οικονομικών υπηρεσιών της Διοίκησης), ενώ το κτίσμα που υπήρχε είχε ανεγερθεί από προηγούμενο ιδιοκτήτη,τον Χουσεΐν Πασά. Το αρχικό οικόπεδο συνόρευε με τα κτήματα του Θεμιστοκλή Μητσοτάκη, της Νεσρές Χανούμ Μελιγγουνοπούλας, συζύγου Χουσεΐν Καλλιοντζάκη, με το δρόμο των βυρσοδεψείων και με το δρόμο της Χαλέπας. Η έκταση του ακινήτου ήταν 8746 τ.μ. και το συμβόλαιο πώλησης είχε αριθμό 14560/8-11-1895.

Το σπίτι αγοράστηκε στο όνομα «Τάγμα των Αδελφών του Αγίου Ιωσήφ Χαλέπας Χανίων» και περιλάμβανε τρία ισόγεια δωμάτια, δυο διαδρόμους και πέντε ανώγεια δωμάτια, αμπέλι 20 εργατών,πηγάδι, περιβόλι και άλλους βοηθητικούς χώρους. Συμβαλλόμενοι ήταν ο Εσσάτ Βέης Χατατζαδές, η Αδελφή Άννα Ιωσήφ Ποκάρ και συμβολαιογράφος ο Νικ. Ι. Στεφανίδης. Μάρτυρες υπογράφουν ο Ιωάννης Σερβάκης και ο Χριστόφορος Κιαγιαδάκης. Ο πωλητής υπογράφει ως πληρεξούσιος της συζύγου του Σενιγές Χανούμ, θυγατέρας του Μελέκ Βέη από το Ηράκλειο.

Το κτίριο σήμερα ανήκει στο Πολυτεχνείο Κρήτης. ΄Εχουν διαμορφωθεί αίθουσες διδασκαλίας και χώροι γραφείων. Το κτίριο χρησιμοποιήται κυρίως για διαλέξεις, συνέδρια κ.τ.λ και στεγάζει την τεχνική Υπηρεσία του Ιδρύματος.

Ιερός Ναός της Αγίας Μαγδαληνής

Η εκκλησία της Αγίας Μαγδαληνής, «ο ηγεμονικός ναός», κτίστηκε όταν ο ΄Υπατος Αρμοστής Κρήτης Πρίγκηπας Γεώργιος προσέφερε στις αρχές του 1901 δέκα χιλιάδες ρούβλια και τα σχέδια για την ανέγερση μιας εκκλησίας αφιερωμένης στη Μαρία Μαγδαληνή, σε ανάμνηση της διαμονής στα Χανιά της αδελφής του Μαρίας, συζύγου του Μεγάλου Δούκα της Ρωσίας Γεωργίου.

Τα χρήματα κατέθεσε ο Πρίγκιπας Αρμοστής στην Τράπεζα Κρήτης και τα σχέδια που είχαν εκπονηθεί στη Ρωσία παραδόθηκαν στο διευθυντή των Δημοσίων Έργων Παντζείρη για να τα μελετήσει. Πρόκειται για ιδιόρυθμο αρχιτεκτονικό τύπο ναού με ευρυγώνια αίθουσα που καταλήγει σε διακοσμητικό τρούλο ρωσικής μορφής και περιβάλλεται από περιμετρική στοά. Τελικά αποφασίστηκε η νέα εκκλησία, δυναμικότητας 80 ατόμων, ν' ανεγερθεί απέναντι από τα Ανάκτορα και σ'αυτή να λειτουργεί ορθόδοξος ιερέας. Την επίβλεψη για την εκτέλεση του έργου και τη διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου ανέλαβε ο αρχιτέκτονας Χρήστος Τσολίνας.

Στις 6 του Γενάρη του 1903 τελέσθηκαν τα εγκαίνια σε πολύ στενό κύκλο με παρουσία της βασίλισσας Όλγας της Ελλάδος, του Μητροπολίτη Κρήτης Ευγένιου και του Πρίγκιπα Γεώργιου, του υπασπιστή του πρίγκιπα Λεμπέση και του ιδιαιτέρου γραμματέα Παπαδιαμαντόπουλου και της γυναίκας του.

Ο Πρίγκιπας μετά την αναχώρηση του από την Κρήτη, προσέφερε το ναό τον Μάιο του 1909, στο Δήμο Χανίων και στη Χαλέπα, σε ανάμνηση των ημερών που πέρασε στην Κρήτη και της αγάπης με την οποία τον περιέβαλε η κοινότητα της Χαλέπας.

Ο Ιερός Ναός της Ευαγγελίστριας

Ο χώρος όπου οικοδομήθηκε η εκκλησία της Ευαγγελίστριας ήταν ανοικτός και στα νότιά του βρισκόταν ο στάβλος του τουρκικού ιππικού, «ο κισλάς», που μετά την αναχώρηση των Τούρκων στέγαζε τη Ρωσική Χωροφυλακή. Το οικόπεδο παραχωρήθηκε από την Κρητική Πολιτεία για την ανέγερση ενός μεγάλου ενοριακού ναού που θα εξυπηρετούσε τις ανάγκες της περιοχής των Φακωθιανών. Η Κρητική Πολιτεία παραχώρησε μεν το χώρο αλλά δεν μπορούσε να διαθέσει ούτε δραχμή για την ανέγερση του ναού. Με εράνους, λαχεία και διάφορες δωρεές συγκεντρώνεται ένα ικανό ποσόν και ο μηχανικός του Δημοσίου Μιλτιάδης Μυλωνάς δωρίζει τα απαιτούμενα σχέδια για την ανέγερση του.

Στις 8 Οκτωβρίου 1908, με την παρουσία του Αλεξάνδρου Ζαΐμη, θεμελιώνεται η εκκλησία της Ευαγγελίστριας και προχωρεί η ανέγερση μέχρι τη στέψη της πρόσοψης. Αρχίζει πλέον το δυσκολότερο μέρος του έργου, η στέγαση και τα καμπαναριά που απαιτούν και πολλά χρήματα. Τότε γίνεται η σκέψη να επεκταθεί ο έρανος στο εξωτερικό και κυρίως στις ορθόδοξες χώρες τις Ευρώπης και στην Αμερική όπου έχουν αρχίσει να ριζώνουν οι πρώτοι Κρήτες μετανάστες. Γι' αυτό ο Χαλεπιανός Γεώργιος Παπαδογιαννάκης, αφού εφοδιάστηκε με τα κατάλληλα έγγραφα ξεκίνησε για τη Ρωσία και τις άλλες χριστιανικές χώρες της Ευρώπης.

Τα αποτελέσματα αυτής της εξόρμησης υπήρξαν καταπληκτικά. Εκτός από χρήματα ο Παπαδογιαννάκης έφερε και ωραιότατα εκκλησιαστικά είδη, κυρίως από τη Ρωσία, όπως το μεγάλο κεντρικό πολυέλαιο, τη μεγάλη καμπάνα, τον επιτάφιο και άλλα πολύτιμα σκεύη. Η κατασκευή συνεχίστηκε ύστερα από μετάβαση του Παπαδογιαννάκη και στην Αμερική για τη συγκέντρωση των χρημάτων. Ο Ναός της Ευαγγελίστριας είναι ο μεγαλύτερος των Χανίων, κτίστηκε σε σταυροειδή μορφή με τρούλο και έχει έντονο το νεοκλασικό στοιχείο.

Οι τοίχοι φτιάχτηκαν από λαξευτή πέτρα με διακοσμητικά αρχιτεκτονικά στοιχεία. Η μελέτη και η επίβλεψη της κατασκευής του τρούλου και των καμπαναριών ανατέθηκε στον αρχιτέκτονα Αναστάσιο Λογοθέτη από τη Σύρο που είχε μυηθεί, στο εξωτερικό, στα μυστικά του τότε νεοεμφανιζόμενου μπετόν. Έτσι η αναδομή και το τέμπλο έγιναν από τσιμέντο, υλικό που χρησιμοποιήθηκε τότε για πρώτη φορά στην Κρήτη.

Στις 12 Αυγούστου 1923 η εκκλησία της Ευαγγελίστριας Φακωθιανών στη Χαλέπα εγκαινιάστηκε από τον Επίσκοπο Χανιών Αγαθάγγελο Νινολάκη.

Το Βυζαντινό Τείχος

The initial fortification of the old city of Chania, the "Byzantine" wall of the acropolis of Kasteli was probably built during Roman period (69 B.C - 330 A.D), and is founded over the remains of an older fortification of the Hellenistic period.

The larger part of the Byzantine wall was constructed by the ruins of ancient Kydonia, which were used as building material. Its outline is irregular and consists of rectilinear parts interrupted by small oblong or polygonal towers. In some parts, the wall simply complements the natural fort created by the rock. The wall had four gates, from which none preserved its initial formation to our days.






Η Πύλη και ο Προμαχώνας Sabbionara

The rampart Sabbionara still preserves its Turkish name "koum - kapi" (Kum Kapisi = the Gate of the Sand), is located on the northeast corner of the Venetian walls and is completely constructed in the sea. On the front of the rampart, the circular Venetian emblem of the lion of Agios Marcos is still preserved. It is the only preserved gate today and its external side had been modified during the Turkish period.

It is the only preserved gate today and its external side had been modified during the Turkish period. The port of Chania cannot be used by modern ships because of the shallow water, which contributed in preserving its old character, maintaining the signs of its conquerors till today.





H Καθολική Εκκλησία

The Catholic church was built in 1842 by the Capuchin Monks and it was devoted to Virgin Mary. The Catholic Church is the main Catholic Diocese on the island of Crete.The Capuchin monks arrived in Chania by order of Pope Pawl the 5th in 1566, led by father Ingatius the D" Ariton and founded the first monastery in Crete.

In a small space they opened a hospital in the building adjacent to the church, which they called “college”. The building of the monastery of the Capuchin monks, built in its present form in 1842 and expanded with the addition of a wing in 1860.





Ο Άγιος Ελευθέριος

This temple is recorded in the 1637 church inventory as a parish temple, the property of the family Skordili - Marafani.

It has been altered through time. On its east side there were the arches of the sanctuary. Its north aisle has been incorporated to the ground floor of a habitation of the Turkish period.










Το Ναυτικό Μουσείο

The navy museum is located at the entrance of the Firka fortress and it was founded in 1973. The purpose of the Museum was to promote the island’s nautical tradition Inside there is a big collection of sea relics, photos, uniforms, ship models, shells, up to 2500 pieces.

Its work is also very important since the staff of the Museum has created a model of a Minoan Ship, as an example of the first civilization of the island, the Minoans, dating back to 2nd century B.C.







Οβριακή - Εβραϊκή Συναγωγή

Η "Οβριακή", η Εβραϊκή συνοικία των Χανίων βρισκόταν στα βορειοδυτικά της πόλεως, πίσω από το λιμάνι. Κεντρικός δρόμος της ήταν η σημερινή οδός Κονδυλάκη, όπου υπήρχαν τα σπίτια των επιφανών Εβραίων. Σε πάροδο της οδού Κονδυλάκη σώζεται η Συναγωγή του Kehal Hayyim. Ο Gerola στηριγμένος στο χάρτη του Coronelli ταυτίζει την Συναγωγή αυτή με την εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης και δέχεται ότι έγινε Συναγωγή σε δεύτερη χρήση. Το κτίριο είναι μονόκλιτο θολωτό, και στα νότια έχει δύο μικρούς χώρους που συνδέονται με την Εβραϊκή τελετουργία. Όλοι οι Εβραίοι των Χανίων εξοντώθηκαν στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο όταν το πλοίο στο οποίο είχαν επιβιβαστεί βυθίστηκε στα ανοιχτά των Χανίων.

  • Contact
  •  
  •  +30 2821008695
  •  +30 6944597159
  •  info@chaniasegwaytours.com
  •  25 Episkopou Chrisanthou Str. Venetian Port, Chania 73100, Greece
  • ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΜΕ ΑΡ.ΜΗΤΡΩΟΥ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ /ΣΗΜΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΕΟΤ : 1042 E 6061 01706 01